---

Polski System Zdrowia: 250 Miliardów Złotych Za Fikcję Opieki. Dlaczego Pacjenci Płacą Podwójnie i Kto Na Tym Zyskuje?

Wstęp: Najdroższa usługa, której nie da się użyć

Każdy Polak płaci składkę zdrowotną — obowiązkowo. Każdy Polak ma konstytucyjne prawo do równego dostępu do opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych — teoretycznie. I każdy Polak, prędzej czy później, zderza się z brutalną rzeczywistością systemu: wielomiesięczne, a nawet wieloletnie kolejki do specjalistów, brak dostępnych terminów na diagnostykę, przepełnione szpitalne oddziały, gabinety lekarskie, do których nie sposób się dodzwonić, oraz wszechogarniająca bezsilność, której doświadcza się w najgorszym z możliwych momentów — w chorobie.

Tymczasem łączny koszt polskiej ochrony zdrowia, uwzględniający wydatki Narodowego Funduszu Zdrowia, budżetu państwa oraz wydatki prywatne obywateli, przekroczył już pułap 250 miliardów złotych rocznie. Oznacza to, że sektor zdrowia jest finansowo największym elementem państwa — potężniejszym niż edukacja, wymiar sprawiedliwości, obronność czy infrastruktura. To kwota porównywalna z rocznym budżetem całkowitym niejednego europejskiego kraju.

Dlaczego zatem system za ćwierć biliona złotych nie działa? To pytanie nie jest jedynie retorycznym westchnieniem frustracji. Na to pytanie istnieje konkretna, wielowymiarowa odpowiedź — pod warunkiem, że spojrzymy na problem jednocześnie przez pryzmat ekonomii, prawa, zarządzania zdrowiem publicznym i codziennej perspektywy obywatela-pacjenta. Niniejsza analiza odsłania mechanizmy, które sprawiają, że polski system zdrowia nie jest systemem leczenia, lecz systemem kolejek, oraz identyfikuje prawdziwych beneficjentów i ofiary tego patologicznego status quo. Wprowadza również kluczowy, nowy element układanki: analizę problemu emigracji młodych absolwentów medycyny i kontrowersyjny pomysł obowiązkowych kontraktów jako metody zabezpieczenia tej gigantycznej inwestycji publicznej.

1. Polska nie ma „systemu leczenia”. Polska ma „system kolejek”

W większości rozwiniętych krajów zachodnich pacjent, po konsultacji z lekarzem rodzinnym, zapisuje się do specjalisty i otrzymuje termin — realny, mieszczący się w granicach rozsądku, liczonych w tygodniach, a nie miesiącach. W Polsce kolejka nie jest jedynie przykrą niedogodnością; jest fundamentalną, systemową metodą zarządzania popytem na usługi medyczne. Jej istnienie nie jest przypadkową awarią, lecz celowo (choć niejawnie) stosowanym narzędziem regulacji obciążenia finansowego systemu.

Dlaczego kolejka stała się fundamentem?

Podstawą finansowania szpitali i przychodni przez NFZ nie jest rzeczywista liczba chorych, ale przyznany im z góry, ograniczony limit świadczeń. Mechanizm jest prosty: placówka medyczna podpisuje kontrakt na wykonanie określonej liczby procedur (np. 1000 operacji zaćmy, 500 konsultacji kardiologicznych). Gdy limit zostanie wyczerpany — co często ma miejsce na długo przed końcem roku — formalnie nie może ona przyjmować więcej pacjentów w ramach umowy z NFZ, nawet jeśli posiada wolne moce przerobowe i personel. Finansowanie ustaje.

W efekcie powstaje błędne koło:

1. Szpitale i przychodnie celowo nie mogą leczyć wszystkich potrzebujących, bo limit finansowy został osiągnięty.
2. Pacjent, który nie może doczekać się terminu w ramach NFZ (lub nie może go w ogóle uzyskać), zmuszony jest szukać pomocy w sektorze prywatnym, płacąc za usługę po raz drugi — bezpośrednio z własnej kieszeni.
3. Prywatny wydatek pacjenta odciąża budżet NFZ, który nie musi finansować tej konkretnej procedury. Kolejka spełnia zatem swoją funkcję: redukuje koszty ponoszone przez płatnika publicznego.

Tabela 1: Deklaracje a rzeczywistość systemu ochrony zdrowia w Polsce

Element systemu	Deklaracja	Rzeczywistość
Bezpłatne leczenie na mocy składki	✔️	❌ (powszechne podwójne płacenie: składka + płatność bezpośrednia)
Równy dostęp dla wszystkich ubezpieczonych	✔️	❌ (kolejka jako główna bariera wejścia; dostęp determinowany cierpliwością lub zasobnością portfela)
Konkurencja między placówkami o pacjenta	✔️	❌ (limit kontraktowy blokuje możliwość przyjęcia większej liczby pacjentów, niezależnie od jakości)
Nadrzędny interes pacjenta	✔️	❌ (interes finansowy systemu – nieprzekraczanie limitów – stawiany jest ponad zdrowiem jednostki)

System kolejek oszczędza zatem Narodowemu Funduszowi Zdrowia miliardy złotych rocznie — kosztem realnego, terminowego leczenia obywateli. To finansowanie poprzez odmowę świadczeń.

2. Najważniejszy problem: katastrofa kadrowa – brak lekarzy i pielęgniarek

Nawet najlepsze, nieograniczone finansowanie nie ma żadnego znaczenia, jeśli nie ma osób, które wykonają procedury medyczne. To właśnie luka kadrowa jest rdzeniem kryzysu polskiej ochrony zdrowia. Nawet gdyby NFZ zdjął wszystkie limity, system nie byłby w stanie obsłużyć pacjentów z powodu fizycznego braku personelu.

Przykłady liczb (dane Eurostatu i OECD, zaokrąglone):

• Lekarze:
  • Niemcy: 4,5 lekarza na 1000 mieszkańców
  • Czechy: 4,1 lekarza na 1000 mieszkańców
  • Unia Europejska (średnia): 3,9 lekarza na 1000 mieszkańców
  • Polska: 2,4 lekarza na 1000 mieszkańców — jedno z najniższych miejsc w UE, gorszy wynik notują jedynie Rumunia i Bułgaria.
• Pielęgniarki i położne:
  • Norwegia: 17,7 na 1000 mieszkańców
  • Niemcy: 12,9 na 1000 mieszkańców
  • Unia Europejska (średnia): 8,4 na 1000 mieszkańców
  • Polska: 5,2 na 1000 mieszkańców — trzecie najniższe miejsce w UE.

Jeżeli system nie ma ludzi, to nie ma leczenia. I dlatego w Polsce kluczowy, niepisany komunikat zdrowotny brzmi: „Proszę czekać. Lista oczekujących.” Nie wynika to z braku zaawansowanej technologii, która w wielu szpitalach jest na dobrym poziomie. Nie wynika z braku leków, choć i tu bywają problemy. Nie wynika wyłącznie z braku pieniędzy, choć te są źle dystrybuowane.

Wynika to z fundamentalnego braku personelu medycznego.

3. Ucieczka Mózgów i Inwestycja, Która Się Nie Zwraca: Studia Medyczne jako Brama na Zachód

Kształcenie jednego lekarza na publicznym uniwersytecie medycznym to, według różnych szacunków, inwestycja rzędu 400 000 do nawet 600 000 złotych. Jest to więc jeden z najdroższych kierunków studiów, finansowany w całości z kieszeni polskiego podatnika. Mimo to, szacuje się, że nawet 20% absolwentów medycyny decyduje się na wyjazd z Polski w ciągu pierwszych kilku lat po uzyskaniu dyplomu, często bezpośrednio po studiach lub po odbyciu krótkiego stażu.

Dlaczego młodzi, świetnie wykształceni specjaliści wyjeżdżają?

• Pieniądze: Różnice w wynagrodzeniach są druzgocące. Podczas gdy w Polsce młody lekarz na stażu może zarobić ok. 4500-5500 zł netto, a po stażu 7000-9000 zł, w Niemczech, Wielkiej Brytanii czy Skandynawii jego odpowiednik zaczyna od równowartości 10 000 – 15 000 zł netto, z perspektywą szybkiego wzrostu.
• Warunki pracy: Przeciążenie pracą, permanentne niedoinwestowanie, brak podstawowego sprzętu, biurokracja i poczucie bycia „trybikiem w maszynie” to codzienność polskiej służby zdrowia. Za granicą praca jest często lepiej zorganizowana, z większym poszanowaniem work-life balance.
• Perspektywy rozwoju: Szybsze i bardziej przewidywalne ścieżki specjalizacji, dostęp do nowoczesnych technologii i międzynarodowego środowiska naukowego stanowią potężny magnes.
• Poczucie docenienia: W wielu krajach zachodnich zawód lekarza cieszy się nie tylko wysokim prestiżem społecznym, ale i szacunkiem przełożonych oraz władz instytucji, co przekłada się na lepszą atmosferę pracy.

W efekcie, Polska, będąc krajem o relatywnie niskich dochodach, pełni rolę „parasola szkoleniowego” dla bogatszych gospodarek Zachodu. Inwestujemy gigantyczne publiczne środki w kształcenie elitarnych specjalistów, by następnie przekazać ich gotowych do pracy krajom, które nie poniosły kosztów ich edukacji. To jeden z najpoważniejszych drenaży kapitału ludzkiego i marnotrawstw publicznych pieniędzy w Polsce.

4. Obowiązkowe 10-letnie kontrakty: Słuszny Odwet Państwa czy Strzał w Kolano?

W obliczu tej dramatycznej ucieczki, Ministerstwo Zdrowia rozważa wprowadzenie obowiązkowych, dziesięcioletnich kontraktów dla absolwentów kierunków lekarskich, dentystycznych i pielęgniarskich. W zamian za bezpłatne studia, młodzi adepci medycyny mieliby zobowiązać się do pracy w podmiotach publicznych przez dekadę. W przypadku zerwania umowy, spadłaby na nich konieczność zwrotu pełnych kosztów kształcenia, szacowanych na setki tysięcy złotych.

Analiza potencjalnych skutków tego rozwiązania ukazuje jego głęboko dwuznaczny charakter:

Argumenty „ZA” (logika zabezpieczenia inwestycji):

• Sprawiedliwość: Społeczeństwo, które sfinansowało drogie studia, ma prawo oczekiwać, że beneficjent tej inwestycji odpracuje ją na jego rzecz.
• Stabilizacja kadrowa: Gwarantuje, że przez 10 lat po studiach absolwent nie wyemigruje, co teoretycznie stabilizuje sytuację w szpitalach.
• Konieczność reakcji: W sytuacji katastrofy kadrowej, państwo sięga po instrumenty, które ma pod ręką, nawet jeśli są kontrowersyjne.

Argumenty „PRZECIW” (rzeczywiste ryzyka systemowe):

1. Kara zamiast zachęty: Zamiast budować atrakcyjność pracy w kraju poprzez godne wynagrodzenia i warunki, państwo sięga po narzędzie przymusu administracyjnego. To podejście karnie-zależnościowe zamiast motywacyjnego. Zawód lekarza, już dziś kojarzony z ogromnym stresem, zostałby dodatkowo nacechowany poczuciem przymusowej służby.
2. Wypalenie i marazm: Młody człowiek, który po 6 latach studiów odkrywa, że jego pasją jest inna specjalizacja lub że nie wytrzymuje tempa pracy w szpitalu, zostałby uwięziony w systemie. To prosta droga do zespołu wypalenia zawodowego, co bezpośrednio przekłada się na jakość i bezpieczeństwo opieki nad pacjentem. Zamiast zaangażowanych profesjonalistów, system zyskałby zastępy zdemotywowanych „odpracowujących” swoje kontrakty.
3. Ucieczka przed studiami: Najlepsi maturzyści, mający wybór między medycyną a innymi prestiżowymi kierunkami (informatyka, finanse), mogą zrezygnować z aplikowania na akademię medyczną, nie chcąc wiązać się na 10 lat z systemem, którego stan jest powszechnie znany. Doprowadzi to do obniżenia poziomu kandydatów na studia medyczne.
4. Ucieczka po kontrakcie: Można przewidzieć, że wielu lekarzy i pielęgniarek, po odsłużeniu obowiązkowej dekady, natychmiast wyemigruje za granicę, gdzie ich doświadczenie zostanie lepiej wynagrodzone. Państwo inwestuje w kształcenie, by po 10 latach i tak stracić wykwalifikowanego specjalistę. Jest to model krótkowzroczny.
5. Pogłębienie dualizmu: Lekarze „skazani” na pracę w systemie publicznym będą mieli jeszcze silniejszą motywację, aby jak najszybciej rozwijać swoją prywatną praktykę po godzinach, traktując pracę w NFZ jako uciążliwy obowiązek. Kontrakt nie rozwiąże problemu „dwu etatów”, a go utrwali.

Propozycja kompromisu: Kontrakt nie jako kara, ale jako wybór ścieżki kariery z premią.
Zamiast powszechnego przymusu, można wprowadzić program dobrowolny. Absolwenci, którzy dobrowolnie zdecydują się podpisać 5-10 letni kontrakt na pracę wyłącznie w systemie publicznym, otrzymywaliby nie uniknięcie kary, ale konkretne, atrakcyjne benefity:

• Kilku-krotnie wyższe wynagrodzenie od samego początku kariery, porównywalne z rynkiem zachodnim.
• Gwarancję miejsca na preferowanej specjalizacji.
• Dofinansowanie do mieszkania lub preferencyjny kredyt.
• Stabilne i przewidywalne godziny pracy.
  Taki model przyciągałby osoby zmotywowane do pracy w służbie publicznej, a nie zatrzymywał na siłę tych, którzy i tak chcą wyjechać.

5. Dualizm zatrudnienia lekarzy: systemowy konflikt interesów

Polski model prawny pozwala lekarzom na równoległe funkcjonowanie w dwóch światach: jako pracownicy lub kontrahenci publicznego systemu (NFZ) oraz jako przedsiębiorcy prowadzący prywatną praktykę. Ten dualizm, sam w sobie nie będący niezgodny z prawem, generuje fundamentalny konflikt interesów na poziomie systemowym — nie indywidualnym.

Scenariusz realny i wszechobecny:

1. Pacjent zgłasza się do poradni specjalistycznej NFZ. Otrzymuje termin za 6-12 miesięcy. Prosi o wcześniejszy termin — nie ma możliwości.
2. Ten sam lekarz, który przyjmuje w poradni NFZ, prowadzi prywatny gabinet lub przyjmuje w prywatnej klinice. Wizyta jest dostępna jutro, za 250–500 złotych.
3. Podczas płatnej wizyty lekarz, po konsultacji, wypisuje pacjentowi skierowanie na bezpłatną hospitalizację lub badania diagnostyczne w systemie NFZ.

Lekarz nie łamie przy tym żadnego prawa. Działa w ramach obowiązujących regulacji. Jednak sam system stworzył patologiczną zachętę: „Zapłać prywatnie, aby przyspieszyć swoją drogę do publicznego leczenia.”

Kto na tym zyskuje?

• Lekarz: Zyskuje dodatkowe, często wielokrotnie wyższe, źródło dochodu.
• NFZ (a de facto państwo): Zyskuje, ponieważ część procesu diagnostyczno-konsultacyjnego jest finansowana z kieszeni pacjenta, odciążając publiczny budżet. Krótkie terminy prywatne działają jak zawór bezpieczeństwa, redukując społeczne niezadowolenie z kolejek.

Kto na tym traci?

• Pacjent: Płaci podwójnie: składkę i za wizytę prywatną. Jest zmuszony do ponoszenia kosztów, do których teoretycznie nie powinien być zmuszany.
• Zaufanie do systemu: Obywatel trawi wiarę w równość i sprawiedliwość systemu, który deklaratywnie ma być powszechny i bezpłatny.

To rozwiązanie jest systemowo opłacalne dla państwa, natomiast w sposób strukturalny niszczy poczucie sprawiedliwości i fundamenty zaufania obywateli do instytucji publicznych.

6. Poprawiona Symulacja NFZ: System za 250 miliardów, który nie działa. Kto naprawdę korzysta?

Aby zrozumieć, dlaczego system nie jest reformowany, należy zadać kluczowe pytanie: Cui bono? – komu to służy? Poprawiona symulacja pokazuje, że niewydolność systemu… jest dla kogoś opłacalna.

Gracze i ich korzyści z obecnego status quo:

1. Narodowy Fundusz Zdrowia (jako instytucja płatnicza): Funkcjonuje w przewidywalnym, choć niewystarczającym, budżecie. System limitów pozwala mu kontrolować wydatki ex ante i unikać przekraczania zaplanowanych kwot. Kolejki są dla niego mechanizmem regulacji popytu.
2. Politycy: Mogą deklarować utrzymanie „bezpłatnej” służby zdrowia, jednocześnie nie ponosząc politycznej odpowiedzialności za jej faktyczny stan. Winą za kolejki obarcza się „nieudolnych managerów szpitali”, „zachłannych lekarzy” lub poprzednią ekipę rządzącą. Brakuje prawdziwej woli reformy, która jest zawsze bolesna i kosztowna politycznie.
3. Koncerny farmaceutyczne i medyczne: Niewydolny system publiczny tworzy gigantyczny rynek dla prywatnych podmiotów. Prywatne kliniki, diagnostyka, apteki, ubezpieczyciele zdrowotni — wszyscy oni rosną w siłę, ponieważ publiczny system zawodzi. Im dłuższe kolejki w NFZ, tym większy popyt na ich płatne usługi. Ponadto, słabe i rozproszone państwo jako płatnik jest mniej skuteczne w negocjowaniu cen leków i wyrobów medycznych niż silne, scentralizowane systemy zachodnie.
4. Część kadry menedżerskiej w ochronie zdrowia: W systemie, gdzie liczy się nie efektywność, a „mieścić się w limicie”, zarządzanie staje się prostsze, choć niemoralne. Odpowiedzialność za pacjenta zostaje zastąpiona odpowiedzialnością za budżet.
5. Lekarze prowadzący prywatną praktykę: Jak opisano wyżej, dualizm zatrudnienia pozwala części lekarzy na osiąganie bardzo wysokich dochodów, wiążąc się jednocześnie z etatem w publicznej służbie zdrowia, który zapewnia stabilność, dostęp do skomplikowanej aparatury i pacjentów dla prywatnego gabinetu.

Główni przegrani:

• Pacjent: Płaci składkę, płaci za wizyty prywatne, płaci za leki, traci zdrowie i czas w kolejkach. Jest trybikiem w maszynie, który ponosi pełny koszt finansowy i ludzki dysfunkcji systemu.
• Lekarze i pielęgniarki chcący pracować tylko w systemie publicznym: Są zmuszani do pracy w permanentnym stresie, przeciążeniu i w warunkach chronicznego niedofinansowania, często bez perspektywy godziwego wynagrodzenia za swoją dedykację.
• Społeczeństwo jako całość: Niewydolny system zdrowia oznacza niższą produktywność gospodarki (chory pracownik nie leczy się efektywnie), wyższe koszty społeczne (zasiłki, renty) oraz pogłębiające się nierówności zdrowotne.

7. Jak inne państwa radzą sobie lepiej — sprawdzone modele do adaptacji

Żaden model nie jest idealny, ale Polska może czerpać z sprawdzonych rozwiązań.

Tabela 2: Modele ochrony zdrowia w wybranych krajach UE

Kraj	Model	Najważniejsze rozwiązanie istotne dla Polski
Dania	Publiczny, zdecentralizowany	Lekarz nie może pracować prywatnie poza systemem publicznym bez specjalnej licencji i podlega ścisłym limitom. Cały talent medyczny jest skupiony na służbie publicznej.
Niemcy	Ubezpieczeniowy, hybrydowy	System konkurencyjnych, niekomercyjnych kas chorych. Pacjent ma wybór płatnika, co wymusza na kasach dbałość o jakość i dostępność świadczeń.
Czechy	Publiczny, ubezpieczeniowy	Szpitale i przychodnie finansowane są poprzez tzw. płatność za diagnozę (JGP), co eliminuje pojęcie „limitu procedur”. Leczenie jest kontynuowane tak długo, jak jest potrzebne.
Hiszpania	Publiczny, regionalny	Oddłużanie szpitali i klarowne, stabilne wynagrodzenia personelu powiązane z realizacją wskaźników efektywności, a nie tylko liczby procedur.
Holandia	Prywatno-publiczny	Finansowanie idzie „za pacjentem”. Pieniądz jest przypisany do obywatela, który wybiera swoją prywatną firmę ubezpieczeniową, co napędza konkurencję o klienta.

8. Program naprawczy: Co trzeba zrobić, by NFZ zaczął działać

Reforma polskiej ochrony zdrowia nie jest kwestią jednego posunięcia, lecz kompleksowego, wieloletniego programu. Oto kluczowe filary niezbędnych zmian:

📌 Reforma 1: Finansowanie oparte na potrzebach, nie limitach.
Należy odejść od kontraktowania określonej liczby procedur na rzecz finansowania opartego na rzeczywistych potrzebach zdrowotnych populacji (model kapitałowy) i rzeczywistej pracy szpitali (model oparty na grupie pacjentów – JGP/JGP). Leczenie wszystkich potrzebujących musi być prawnym i finansowym obowiązkiem systemu.

📌 Reforma 2: Nowy ład kadrowy – motywacja zamiast przymusu.
Zamiast powszechnych, obowiązkowych kontraktów, należy wdrożyć system dobrowolnych kontraktów premiowych dla lekarzy i pielęgniarek, którzy decydują się pracować wyłącznie w systemie publicznym. Powinien im się to opłacać więcej, niż łączenie etatu z prywatną praktyką. Należy również:

• Drastycznie zwiększyć liczbę miejsc na specjalizacjach.
• Uprościć i przyspieszyć procedurę uznawania kwalifikacji medycznych dla cudzoziemców.
• Inwestować w kształcenie pielęgniarek i innych zawodów medycznych.

📌 Reforma 3: Przekierowanie finansowania na profilaktykę i POZ.
Ekonomia jest nieubłagana:

• Koszt leczenia jednego zawału serca w szpitalu: ok. 38 000 zł.
• Koszt rocznej, kompleksowej profilaktyki (leki, dieta, porady) dla pacjenta z grupy ryzyka: 600–900 zł.
  Silna, dobrze finansowana Podstawowa Opieka Zdrowotna jest najtańszym i najskuteczniejszym filtrem systemu.

📌 Reforma 4: Całkowita jawność relacji z przemysłem farmaceutycznym i medycznym.
Należy wprowadzić jeden, centralny, powszechnie dostępny i przyjazny rejestr online, gdzie będą jawne wszystkie transfery wartości powyżej określonej kwoty (np. 100 zł) od firm do lekarzy, pielęgniaków, menedżerów szpitali i stowarzyszeń pacjenckich. Każda złotówka musi być widoczna.

📌 Reforma 5: Cyfryzacja jako narzędzie, nie przeszkoda.
Elektroniczna Dokumentacja Medyczna (EDM) i Platforma P1 (e-zdrowie) mają służyć lekarzowi, a nie odwrotnie. Lekarz nie może spędzać 40% czasu wizyty na obsłudze skomplikowanego interfejsu. Cyfryzacja musi iść w parze z ergonomią pracy i wsparciem procesów klinicznych.

9. Wnioski końcowe — kto naprawdę płaci cenę za niewydolny system?

Wydaje się, że płaci państwo, przelewając miliardy do NFZ. Wydaje się, że płaci NFZ, borykając się z deficytem. Wydaje się, że płacą lekarze, pracując w ekstremalnym stresie.

To jedynie pozory.

Ostateczną, najwyższą cenę płaci wyłącznie pacjent. Cenę płaci pojedynczy człowiek, który zachorował.

To on stoi w kolejce, gdy ból nie pozwala spać. To on płaci podwójnie: składkę i za prywatną wizytę, odkładając pieniądze na wakacje lub remont. To on traci czas, zdrowie, a niekiedy szansę na życie, czekając na diagnozę. To on jest ofiarą, choć jest jednocześnie jedynym źródłem finansowania całego tego systemu.

Problem emigracji młodych lekarzy jest jedynie symptomem głębszej choroby systemu. Zatrzymanie ich za pomocą kontraktów-przymusu jest jak leczenie gorączki aspiryną, gdy pacjent ma zapalenie płuc. Choć logika zabezpieczenia inwestycji publicznej jest zrozumiała, to przymus bez równoczesnej fundamentalnej poprawy warunków pracy i wynagrodzeń, skazuje zarówno młodych lekarzy, jak i ich pacjentów, na kolejną dekadę frustracji w niewydolnym systemie.

Polska ma potencjał, wiedzę i środki, aby stworzyć system zdrowia nowoczesny, uczciwy i wydolny. Wymaga to jednak odwagi, by odejść od patologicznych mechanizmów „kolejki jako finansowania” i „przymusu jako retencji kadr”, i postawić na inwestycję w ludzi — zarówno w pacjentów, jak i w personel medyczny. Dopóki tego nie zrobimy, pacjent pozostanie jedynie produktem w gospodarce niedoboru, a nie człowiekiem, którego najwyższym dobrem i celem jest jego zdrowie.